Problematyczny rozwój przemysłu
Kiedy w 1922 roku Runje Shaw, Zhang Shichuan i Zheng Zhengqiu wynajęli teatr w szanghajskiej koncesji francuskiej, urządzali w nim zarówno przedstawienia, jak i pokazy filmowe. W początkach chińskiego kina taka bliskość sceny i ekranu była czymś naturalnym. Nowe medium przyciągało przedsiębiorców i fotografów, ale dla wielu jego pionierów pierwszą szkołą opowiadania historii pozostawał teatr.1
Na przełomie XIX i XX wieku obok opery pekińskiej i licznych oper regionalnych rozwijał się nowy rodzaj dramatu, określany jako xinxi, a w swej wczesnej postaci także jako wenmingxi, czyli „dramat cywilizowany”. Wiele nowych sztuk, zrealizowanych w jego ramach, przyciągało przed scenę młodych widzów, ponieważ opowiadały one o współczesnych im problemach i obyczajach. Droga zachodnich form na chińską scenę nie zawsze była jednak prosta i wiodła między innymi przez Japonię. W 1907 roku chińscy studenci ze Stowarzyszenia Wiosennej Wierzby (Chunliu she) wystawili w Tokio adaptację Chaty wuja Toma. Podpatrywali też teatr shinpa, znany z melodramatów o miłości i rodzinnych sporach w ówczesnej Japonii. Poznane tam sposoby gry i wystawiania sztuk łączyli później z chińskimi konwencjami. Na scenie wenmingxi było zatem miejsce na melodramat, improwizację i śpiew, a w rolach kobiecych występowali również mężczyźni.2
Zheng Zhengqiu, jeden z ojców założycieli chińskiego kina, zaczynał jako krytyk opery pekińskiej. Później pisał, reżyserował i występował w nowych sztukach, by w końcu zająć się filmem. W 1925 roku zwracał uwagę na różnicę, która nie była jeszcze wtedy oczywista: na scenie teatralnej gest musi być czytelny nawet z końca sali, lecz w filmowym zbliżeniu wystarczy samo zmarszczenie brwi, gdyż nawet mocniej zagrany uśmiech może wyglądać na przesadę. Doświadczenie teatralne ułatwiało więc wejście na plan, jednak trzeba było na nowo ustalić, co właściwie zobaczy widz.3
Runje Shaw (Shao Zuiweng) także przeszedł od teatru do produkcji filmowej. W czerwcu 1925 roku założył z braćmi wytwórnię Tianyi, którą kierował i w której sam reżyserował. Jego kariera dobrze pokazuje, jak rozmaite cele mogło mieć nowe medium. Shaw wystawiał wprawdzie wenmingxi, lecz Tianyi stawiało sobie za cel przede wszystkim krzewienie chińskiej kultury i tradycyjnej moralności. W repertuarze znalazły się zatem między innymi adaptacje rodzimej literatury i podań, takich jak opowieść o Meng Jiangnü.
Przyciągnięcie kapitału do filmu i skłonienie ludzi do występowania przed kamerą były jednak dwiema różnymi kwestiami. Wśród właścicieli wytwórni, reżyserów i scenarzystów znajdowali się ludzie z zamożnych domów, podczas gdy wykonawców częściej rekrutowano z uboższych środowisk. Dla rodzin dbających o reputację zawód aktora bywał bowiem postrzegany za zajęcie niegodne ich statusu. Szczególnie łatwo piętnowano kobiety występujące publicznie. W obiegowych opiniach aktorki stawiano obok tancerek z lokali rozrywkowych i prostytutek. Zarazem najsłynniejsi wykonawcy operowi, tacy jak Mei Lanfang, cieszyli się prestiżem i uchodzili za reprezentantów chińskiej kultury. Zachwyt nad konkretnym artystą często – i paradoksalnie – współistniał z pogardą wobec wykonywanego przez niego zawodu.4
Podobne uprzedzenia dały o sobie znać także na Tajwanie, znajdującym się wówczas pod rządami Japonii. Według relacji o początkach tamtejszego kina Liu Xiyang (Liu Hsi-yang), pracownik banku Niitaka, stracił posadę po występie w japońskiej produkcji Eye of the Buddha. Jego decyzję o zagraniu w filmie uznano bowiem za upokarzającą i negatywnie wpływającą na renomę banku. Liu współtworzył następnie Tajwańskie Towarzystwo Badań Filmowych. To właśnie ono w 1925 roku zrealizowało – przywoływany w pierwszej części Krótkiej historii kina – Whose Fault Is It? na podstawie jego scenariusza.5
W miarę jak szanghajski przemysł się rozrastał, powstawały szkoły przygotowujące do pracy przed kamerą. W jednej z nich, Zhonghua Film School, uczyła się przyszła megagwiazda tamtejszego kina Hu Die, znana też jako Butterfly Wu. Pod koniec lat 20. i na początku lat 30. największe wytwórnie tworzyły stałe zespoły aktorskie. Członkowie podstawowej obsady dostawali miesięczną pensję, a nieliczne gwiazdy mogły liczyć na dodatkowe honorarium za każdy film.6
Jak duża była różnica między gwiazdą a resztą obsady? Zhiwei Xiao podaje, że w latach 20. aktorki otrzymywały zazwyczaj od 1 do 4 juanów za dzień pracy. Wśród przytoczonych przez niego pensji miesięcznych na jednym krańcu znalazła się Hu Die z Mingxing, zarabiająca około 2000 juanów, na drugim zaś należąca do podstawowej obsady tej samej wytwórni Ai Xia, otrzymująca tylko nieco ponad 100. Jin Yan, gwiazdor konkurencyjnej Lianhua, zwany „królem kina”, zarabiał 320 juanów. To zestawienie mówi przede wszystkim o hierarchii gwiazd i warunkach oferowanych przez poszczególne wytwórnie. Pokazuje też, z jakim rynkiem konkurowało kino. Według Xiao tancerka w szanghajskim lokalu mogła w latach 30. zarobić nawet 1100 juanów miesięcznie. Dla części aktorek przejście do pracy w klubie było więc finansowo atrakcyjne.7
Co jednak dało się kupić za jednego juana? W Szanghaju z przełomu lat 20. i 30. płacono w juanach opartych na srebrze, zwanych także dolarami chińskimi. Od kwietnia 1929 do marca 1930 roku miejski urząd spraw społecznych śledził budżety 305 rodzin robotniczych. Przeciętne gospodarstwo liczyło nieco ponad cztery i pół osoby i wydawało 37,86 juana miesięcznie, z czego około 20,13 na żywność, a 3,15 na czynsz. Jeden juan pokrywał zatem wydatki takiej rodziny na jedzenie przez mniej więcej półtora dnia. Cztery juany wystarczały na około sześć dni wyżywienia lub przewyższały cały przeciętny miesięczny czynsz. W drugiej połowie 1928 roku w trzydziestu badanych gałęziach szanghajskiego przemysłu robotnik zarabiał średnio 20,65 juana miesięcznie, a robotnica 13,92. Przy tych punktach odniesienia 2000 juanów Hu Die odpowiadało blisko stu pensjom robotnika albo ponad czterem latom wydatków całej rodziny robotniczej.8
Można się też posłużyć cenami biletów. W 1932 roku w niektórych szanghajskich kinach na seans wystarczało 10 fenów, czyli jedna dziesiąta juana. W kinach, które przejmowały filmy po zejściu z ekranów premierowych, ceny w tym zestawieniu wynoszą od 20 do 40 fenów. W części kin premierowych płacono 60 fenów, a za zagraniczny film dźwiękowy w najdroższych z przytoczonych sal od 1 do 2 juanów. Jeden juan wystarczał na pięć biletów po 20 fenów, a cztery juany na dwadzieścia takich wejściówek albo dwa bilety po 2 juany.9 Dzień na planie mógł więc pokryć spory wydatek w robotniczym budżecie. O dochodzie aktorki decydowało jednak, ile razy w miesiącu ją angażowano. Pięć dni na planie dawało od 5 do 20 juanów. Stała pensja, nawet o wiele skromniejsza od kontraktu Hu Die, pozytywnie zmieniała pozycję wykonawczyni już przez samą regularność wypłat.
Do zrobienia z aktorki gwiazdy potrzebna była też prasa. Czytelnicy mogli oglądać fotografie ulubienic, czytać o ich życiu i sami brać udział w ustalaniu hierarchii sław. Gdy w 1933 roku Hu Die wygrała plebiscyt na „królową gwiazd filmowych”, odnotował to między innymi magazyn „Linglong”. Gwiazdy zapraszano na uroczystości, ich stroje stawały się wzorami do naśladowania, a nazwiska pomagały sprzedawać towary. Te same łamy, na których aktorka mogła uchodzić za wzór elegancji i samodzielności, dawały redakcjom sposobność do oceniania jej związków czy obyczajów.10 Po wojnie w Hongkongu wytwórnie same rozwijały ten rodzaj prasy. MP&GI wydawała „International Screen”, a Shaw Brothers „Southern Screen”.11 W Szanghaju lat 30. relacja między gwiazdą a prasą była już na tyle ważna, że Cai Chusheng uczynił ją jednym z tematów filmu z Ruan Lingyu w roli głównej.
New Women (1935)
W 1933 roku Ai Xia wystąpiła w A Modern Woman (Xiandai yi nüxing), do którego sama napisała scenariusz. Gdy w następnym roku, w wieku zaledwie 21 lat, odebrała sobie życie, jej los stał się inspiracją dla filmu New Women (Xin nüxing). Scenariusz napisał Sun Shiyi, a film wyreżyserował Cai Chusheng. Ai skarżyła się na nadmierne zainteresowanie prasy jej życiem prywatnym. W filmie do tego wątku dochodzą zależność ekonomiczna, wykorzystywanie seksualne i konsekwencje samotnego macierzyństwa. Bohaterka, podobnie jak Ai, chce zarabiać na pisaniu.12
Chiński tytuł nie wskazuje wprost, czy mowa o jednej „nowej kobiecie”, czy o kilku „nowych kobietach”. Stąd warianty anglojęzycznych tytułów New Woman i New Women. W dwujęzycznym magazynie wytwórni Lianhua film reklamowano początkowo jako New Female i przedstawiano jako „film problemowy” poświęcony „kwestii kobiet”. W kampanii chwalono kobiety dążące do samodzielności, a bierność przypisywano przedstawicielkom starego porządku. W tym samym roku Lianhua wyprodukowała jednak również National Customs (Guofeng), także z Ruan Lingyu. Tam wzorzec nowoczesnej kobiety odwoływał się do programu obyczajowego nacjonalistycznego Ruchu Nowego Życia. W obrębie jednej wytwórni na pytanie o to, jak powinna żyć współczesna Chinka, padały więc różne odpowiedzi.13
Samo pytanie było starsze od Republiki Chińskiej, ustanowionej w 1912 roku. Już pod koniec epoki Qing dyskutowano o dostępie kobiet do edukacji i o ich prawie do decydowania o małżeństwie. Przed powstaniem republiki He-Yin Zhen pisała o zależności między podporządkowaniem kobiet a ich sytuacją ekonomiczną. Konfucjański ideał wiązał życie kobiety z domem, a żyć zgodnie z nim łatwiej było w zamożnej rodzinie niż wtedy, gdy na utrzymanie trzeba było zarobić w fabryce, na roli czy w służbie. W takim mieście jak Szanghaj praca najemna, rozwój szkolnictwa i popularność ilustrowanej prasy przyniosły kolejne możliwości, a wraz z nimi spory o to, ile swobody kobieta może mieć w pracy, w małżeństwie i w życiu publicznym.14
Rachunek za samodzielność
Wei Ming (Ruan Lingyu) przyjeżdża do Szanghaju, utrzymuje się z posady nauczycielki muzyki w prywatnej szkole dla dziewcząt i pisze do prasy. Za pośrednictwem zaprzyjaźnionego redaktora Yu Haichou (Zheng Junli) stara się wydać pierwszą powieść, Grób miłości. Przed znajomymi ukrywa, że ma córkę, którą wychowuje jej starsza siostra. Samotne macierzyństwo mogłoby bowiem przekreślić jej starania o pozycję w mieście. Tymczasem doktor Wang (Wang Naidong), mąż jej dawnej koleżanki, członek władz szkoły i drapieżnik seksualny, wykorzystuje swoją pozycję do zbliżenia się do Wei. Zabiera ją do klubu, gdzie próbuje wykorzystać jej oszołomienie dźwiękami, światłem i alkoholem. Gdy kobieta go odtrąca, doprowadza do jej zwolnienia.
Wkrótce córka Wei, przywieziona przez siostrę do Szanghaju, ciężko choruje. Szpital żąda z góry 127,50 juana za pięć dni leczenia. Da porównania, kwota ta odpowiada ponad trzem miesiącom wydatków szanghajskiej rodziny robotniczej z przytoczonego wcześniej badania. Wei nie posiada już wtedy stałej pensji, nie dostaje też zaliczki za powieść. Nie mając innego wyjścia, w końcu zgadza się na seks za pieniądze, licząc, że w ten sposób zdoła opłacić leczenie. Gdy jej klientem okazuje się Wang, Wei przed nim ucieka, a gdy doktor nachodzi ją w mieszkaniu, przyjaciółka i sąsiadka Li Aying (Yin Xu) staje w jej obronie.
Gdy jej córka umiera, Wei próbuje odebrać sobie życie. Wang zdążył w tym czasie nakłonić dziennikarza, by oczernił ją w prasie i przedstawił ją czytelnikom jako prostytutkę oraz niezamężną matkę. Gdy reporter zastaje Wei podczas udzielania jej pomocy po próbie samobójczej, dostaje jeszcze bardziej sensacyjny temat i organizuje przewóz do szpitala, gdzie kobieta umiera. Wydawca i dziennikarz postanawiają sfinansować pogrzeb, aby móc się zaprezentować w roli dobroczyńców, a przy okazji sprzedać więcej gazet. Wang tymczasem odjeżdża z kolejną kochanką.
Fotografie i lustra
Już podczas jazdy do klubu film pozwala zobaczyć miasto i Wanga z perspektywy Wei. Wei siedzi po prawej stronie kadru, a w nałożonym na obraz prostokącie, odpowiadającym szybie samochodu, odtwarza się ich pierwsze spotkanie. Neony Szanghaju sprowadzają ją z powrotem do teraźniejszości. Dopiero wtedy dostrzega, że doktor ją objął. W klubie, oszołomiona alkoholem i widowiskiem, patrzy na tancerkę biczowaną przez kowboja. Christopher Rea dostrzega tu podobieństwo do numeru kabaretowego ze Świateł wielkiego miasta (City Lights, 1931) Chaplina. U Caia scena idzie jednak dalej i przechodzi w halucynację. Wei widzi siebie w miejscu tancerki, skutą łańcuchami. Ruch świateł, montaż i narastająca dezorientacja oddają jej doświadczenie wieczoru, który Wang urządził z myślą o wykorzystaniu jej bezbronności.15
Oglądając New Women, trudno przeoczyć, jak często na ekranie pojawia się fotografia Wei. Wisi nad nią lub obok niej, gdy kobieta przyjmuje gości. Wydawca interesuje się powieścią dopiero po obejrzeniu zdjęcia autorki, a redakcja magazynu chce drukować jej portret obok tekstów. Na okładce książki do nazwiska pisarki dochodzi jeszcze określenie „panna”, które staje się częścią jej publicznego wizerunku. Wydawca natychmiastowo może posłużyć się jej nazwiskiem i twarzą, lecz sama Wei otrzyma swoje dziesięć procent zysków dopiero wtedy, gdy książka zacznie się sprzedawać.
Wei prowadzi w rezultacie dwa życia. W jednym pisze, uczy muzyki, zakochuje się i próbuje wychować dziecko. W drugim jest płaskim obrazem, któremu można przypisać dowolną historię. W jednej ze scen pani Wang składa znalezioną fotografię Wei z porwanych kawałków. Gdy dokłada fragment z oczami, twarz zaczyna się poruszać i uśmiechać. Prasa ówczesnego Szanghaju wytworzyła postrzeganie młodych kobiet jako fetyszystycznych obiektów do męskiej konsumpcji, stąd takie skupienie na zdjęciach Wei w gazetach czy promocji jej pisarstwa. Decyzje o publikacjach nie są oparte bowiem na jej zdolnościach, tylko na jej atrakcyjności.
W latach 30. kobieta była postrzegana w dwójnasób: jako obiekt konsumujący (kupujący ubrania, kosmetyki itp.) oraz jako obiekt konsumpcji sam w sobie. Wei, jeśli chce być obiektem produkującym (tutaj: autorką książki), musi zatem pójść na ustępstwo i pozwolić się „skonsumować” poprzez oddanie opinii publicznej przynajmniej części swojej prywatności oraz wyglądu. Mediom i mężczyznom to jednak nie wystarcza i ostatecznie „pożerają” ją całkowicie. Jeśli nie byłaby atrakcyjną kobietą, wtedy nie miałaby szansy zaistnieć w ogóle; talent (u kobiety) jest bowiem w oczach opinii publicznej nieistotny, liczy się jej wygląd.
Lustra pozwalają natomiast oglądać te same twarze z innej strony. Cai łączy ujęcie Wei przed lustrem z ujęciem Wanga wykonującego ten sam gest w swoim mieszkaniu. W innym fragmencie redaktor magazynu przegląda się w jednym zwierciadle, a drugie pokazuje, jak próbuje pocałować Wei, proszącą go o pieniądze. Dla niej samej lustro jest miejscem okazywania i poznawania wewnętrznie skrywanych uczuć. Jako osoba żyjąca w ramach nietolerancyjnego społeczeństwa musi udawać kogoś, kim nie jest, jednak gdy patrzy w lustro – oraz gdy inni to czynią – widać w nim jej prawdziwy, skrywany smutek. W jednej ze scen ponadto, gdy przygotowuje się do spotkania z klientem, patrzy na siebie, a siostra obserwuje ją przez okno z sąsiedniego pomieszczenia. Chwilę później następuje zbliżenie na twarz Wei, która zmusza się do uśmiechu pomimo łez. Jak zauważa Rea, miejsce lustra zajmuje wtedy kamera, a wraz z nią widownia.16 Widzimy, ile kosztuje ją ten uśmiech, skierowany także do widza, również będącego konsumentem jej wizerunku.
Kto jest nową kobietą?
Pani Wang, dawna koleżanka Wei ze szkoły, każe się teraz nazywać Wang taitai. Samo taitai znaczy tutaj „pani” i wskazuje na jej status mężatki. Film nadaje tej postaci rysy karykatury zamożnej mieszczanki, która żyje z pieniędzy męża i stale przypomina otoczeniu o swojej pozycji. Krzywi się na widok mieszkania Wei, ostentacyjnie woli własne papierosy od tych, którymi częstuje ją gospodyni, a jazdę autobusem traktuje jako oznakę degradacji. Posiada zatem pewien rodzaj bezpieczeństwa, lecz zależy ono od trwałości małżeństwa i od tego, co zechce jej zapewnić Wang.
Zupełnie inną drogę wybiera Li Aying, zdyscyplinowana i energiczna robotnica, która prowadzi dla pracownic fabryki zajęcia ze śpiewu, czytania i pisania. Cai kontrastuje lekcję robotnic z nocną zabawą w klubie, a upływ czasu odmierza obrazem zegara. Po jednej stronie stawia ludzi, których stać na rozrywkę do późna, po drugiej kobiety przeznaczające wolny czas na naukę i pozycjonowane jako przyszłość narodu przeciwstawiana wielkomiejskiej niemoralności. Różnicę między Wei i Aying widać też w sposobie, w jaki film pokazuje ich charaktery. Gdy Wang wdziera się do mieszkania Wei, Aying go bije. Ukośne kadry, zbliżenia i ruch w stronę kamery dają jej uderzeniom siłę odczuwalną po drugiej stronie ekranu. Li nie daje się zdominować i odsłania się jako przykład silnej, nowoczesnej kobiety, niejako wręcz ideał, do którego powinny aspirować członkinie widowni kinowej. Wei jest słabą kobietą, przejmującą się konwenansami, nazbyt wrażliwą i naiwną. Jako taka zostaje zniszczona przez okrutne, niesprawiedliwe społeczeństwo. W jednej ze scen ich relacja jest symbolicznie oznaczona poprzez oświetlenie. Aying idzie naprzód, przez co jej cień rośnie nad stojącą w miejscu Wei, całkowicie ją pochłaniając.17
Jest jeszcze wańka-wstańka, którą Wei trzyma w ręku w tramwaju. Figurka przedstawia kobietę, która za każdym razem podnosi się po przewróceniu. W scenie rozmowy z dziennikarzem zabawka stoi na pierwszym planie, za plecami bohaterki wisi jej portret, a ona sama znajduje się pomiędzy nimi. Wong Ain-ling zwraca uwagę, że figurka przypomina Aying, ze sportowym strojem i krótkimi włosami. Z jednej strony mamy więc kobietę oglądaną dla jej urody, z drugiej kobietę, która zawsze umie stanąć na nogi.18
Film wyraźnie sympatyzuje z Aying. Jej siła ma także wymiar klasowy. Wei stara się zdobyć niezależność dzięki własnej pracy i talentowi, podczas gdy Aying widzi możliwość zmiany w solidarności robotnic i wspólnej nauce. Łatwo jednak, idąc za postaciami, które ganią Wei za brak wytrwałości, przeoczyć, jak wiele już zrobiła. Zarabiała, pisała, sprzeciwiała się Wangowi i szukała pieniędzy na ratunek dla córki. Zresztą same kobiety widzą możliwość współpracy. Aying chce, by Wei skomponowała muzykę do napisanej przez nią pieśni, lecz instrument zostaje zabrany za długi. Byłoby w tym przedsięwzięciu miejsce i dla talentu jednej, i dla działalności drugiej.
Głos Wei Ming
W szpitalu Wei woła „Chcę żyć!”. Znaki wyrastają z jej ust i stają się częścią kadru. Cai daje umierającej kobiecie możliwość zwrócenia się wprost do widzów, gdy gazeta zdążyła już opowiedzieć jej historię po swojemu. Sama Wei, jeszcze przed chwilą gotowa umrzeć, domaga się ocalenia. Niedługo później widzimy jednak Wanga wyrzucającego przez okno samochodu gazetę z wiadomością o jej śmierci, a wychodzące z fabryki robotnice depczą ją w błocie. Pieśń i rytm kroków dają finałowi nową energię. Ostatnie ujęcia powierzają nadzieję kobietom, które uczą się i pracują razem. Pojawia się wtedy pytanie, czy w tej wspólnocie znalazłoby się miejsce również dla kogoś o ambicjach i wrażliwości Wei?19
W tej scenie widać, jak różnymi środkami chińskie kino połowy lat 30. mogło oddać głos postaci. New Women nakręcono bez rejestracji dźwięku na planie, z myślą o późniejszym dograniu dialogów, efektów, śpiewu i muzyki. Dźwięk zapisywano na osobnych płytach synchronizowanych z obrazem podczas projekcji. Na ekranie pozostały plansze tekstowe i gra oparta na mimice, a w chwilach szczególnego napięcia sam napis potrafi oddać siłę głosu.20 Muzyka wiąże się też z pracą obu bohaterek. Wei uczy gry na fortepianie, a Aying prowadzi chór robotnic. Chce dać robotnicom do zaśpiewania własne słowa do melodii, przy której bawili się klienci klubu.
Film wszedł na ekrany Szanghaju na początku lutego 1935 roku, w okresie obchodów Nowego Roku księżycowego. Już 27 stycznia słuchacze radia mogli usłyszeć jego muzykę w wykonaniu orkiestry pod batutą kompozytora Nie Era. Transmisję prowadzono z chińsko-zachodniej apteki, gdzie przy okazji reklamowano krem do rozjaśniania skóry, którego miała używać obecna na koncercie Ruan Lingyu. Film, w którym portret autorki ma skłonić czytelników do zakupu książki, sam korzystał z handlowej siły wizerunku swojej gwiazdy.21
Przedstawienie prasy wywołało w Szanghaju protest środowiska dziennikarskiego, które domagało się od Lianhua zmian w filmie i przeprosin.22 Równocześnie gazety rozpisywały się o życiu prywatnym Ruan. Jej wcześniejszy partner Zhang Damin wystąpił przeciw niej na drogę sądową. Aktorka mieszkała wówczas z Tangiem Jishanem, którego w jednej z wersji przypisywanych jej listów pożegnalnych oskarżono o przemoc wobec niej. Ruan odebrała sobie życie 8 marca 1935 roku, w Międzynarodowy Dzień Kobiet. Miała 24 lata. Opublikowane listy różnie przedstawiały okoliczności jej decyzji. Z jednym z nich związało się powiedzenie 人言可畏 (rén yán kě wèi), „plotki są straszną rzeczą”. Jest to dawny idiom, który słownik tajwańskiego Ministerstwa Edukacji wywodzi z Księgi pieśni. Dzięki sprawie Ruan zyskał nowe skojarzenie i wszedł do publicznego obiegu. Warto przy tym pamiętać, jak Fei Mu, reżyser dramatu Life (1934), w którym Ruan Lingyu zagrała główną rolę, wspominał później atmosferę w wytwórni. Współpracownicy niewiele wiedzieli o jej życiu poza planem i nikt z nich nie zaoferował jej pomocy w sprawie sądowej.23
Śmierć Ruan przyciągnęła do filmu kolejną falę widzów. W pamięci o New Women tragiczne losy Ai Xia i Ruan Lingyu zaczęły się splatać z fikcyjną historią Wei Ming. Sama Ruan wyrosła również na jeden z symboli niespełnionego potencjału Republiki Chińskiej. Na pogrzebie aktorki w orszaku znalazło się powiększone zdjęcie Ruan. Był to ten sam portret, który w filmie wisi na ścianie mieszkania Wei i który miał pomóc w sprzedaży jej książki. Wiele lat później Stanley Kwan wrócił do losów aktorki w hongkońskim filmie Center Stage (1991). Także tam ekranowy wizerunek Ruan krąży między filmem a biografią. Kwan zestawia sceny, w których gra ją Maggie Cheung, z ujęciami z zachowanych filmów, w których oglądamy samą Ruan.24
CDN.
Przypisy
1. Hong Kong Film Archive, nota biograficzna „Runje Shaw”. ↩
2. Siyuan Liu, Performing Hybridity in Colonial-Modern China, Palgrave Macmillan, 2013. ↩
3. Zhiwei Xiao, „Chinese Cinema”, w Encyclopedia of Chinese Film, red. Yingjin Zhang, Routledge, 1998, s. 9. Omówienie eseju Zhenga z 1925 r. zob. Jason McGrath, Chinese Film: Realism and Convention from the Silent Era to the Digital Age, University of Minnesota Press, 2022, rozdz. 1. ↩
4. Xiao, „Chinese Cinema”, s. 9. O prestiżu gwiazd opery pekińskiej zob. Joshua Goldstein, Drama Kings: Players and Publics in the Re-creation of Peking Opera, 1870-1937, University of California Press, 2007. ↩
5. Han Cheung, „Taiwan in Time: The First Taiwanese Feature Film”, Taipei Times, 4 IX 2022. Artykuł. ↩
6. Zheng Ji, Entertainment and Ideology in Shanghai’s Film Star Culture (1905-1936), rozprawa doktorska, University of Edinburgh, 2013, rozdział poświęcony Hu Die. O wynagrodzeniach stałej obsady zob. Xiao, „Chinese Cinema”, s. 9. Rozprawa w repozytorium uczelni. ↩
7. Zhiwei Xiao, „Chinese Cinema”, w Encyclopedia of Chinese Film, red. Yingjin Zhang, Routledge, 1998, s. 9–10. ↩
8. Dane budżetowe i płacowe zestawia Zhang Zhongmin (张忠民), „近代上海工人阶层的工资与生活—以20世纪30年代调查为中心的分析”. Zob. też raport miejskiego urzędu spraw społecznych Industrial Disputes (Not Including Strikes and Lockouts), Greater Shanghai, 1930, przedmowa. O obiegu srebra zob. Debin Ma i Liuyan Zhao, „A Silver Transformation”, The Economic History Review 73, nr 2, 2020. Artykuł Zhanga · Skan raportu · Artykuł Ma i Zhao. ↩
9. Yingjin Zhang, Chinese National Cinema, Routledge, 2004, s. 16, tab. 2.2. ↩
10. „Linglong”, nr 100, 1933, s. 80 w przeglądarce numeru. Zdigitalizowana strona w archiwum Uniwersytetu w Heidelbergu. ↩
11. Hong Kong Film Archive Newsletter, nr 28, maj 2004, omówienie czasopism filmowych w Hongkongu. Numer czasopisma. ↩
12. Christopher Rea, „New Women”, w Chinese Film Classics, 1922–1949, Columbia University Press, 2021, s. 117-136, tu s. 117–119. Materiały do filmu w Chinese Film Classics. ↩
13. Rea, „New Women”, s. 118. O National Customs zob. notę programową Le Giornate del Cinema Muto. ↩
14. Lydia H. Liu, Rebecca E. Karl i Dorothy Ko (red.), The Birth of Chinese Feminism: Essential Texts in Transnational Theory, Columbia University Press, 2013. Zob. także Rea, „New Women”, s. 118. ↩
15. Rea, „New Women”, s. 119-123. ↩
16. Rea, „New Women”, s. 125-127. ↩
17. Rea, „New Women”, s. 127-131. ↩
18. Wong Ain-ling, „A Woman Who Never Falls”, Hong Kong Film Archive Newsletter, nr 53, sierpień 2010, s. 14-15. Numer czasopisma. ↩
19. Kristine Harris, „The New Woman Incident: Cinema, Scandal, and Spectacle in 1935 Shanghai”, w Transnational Chinese Cinemas: Identity, Nationhood, Gender, red. Sheldon H. Lu, University of Hawaii Press, 1997, s. 277-302, zwłaszcza s. 297. Zob. też Rea, „New Women”, s. 131-133. Rozdział Harris. ↩
20. O użyciu animowanych napisów zob. Christopher Rea, „Animation and the Republican Chinese Film Industry”, 2021. Artykuł w Animation and Contemporary Asian Societies. ↩
21. Rea, „New Women”, s. 117-119 i przyp. 2 na s. 133. Karta filmu podaje 3 lutego, tekst rozdziału 7 lutego, z odsyłaczem do ogłoszenia o otwarciu w „Shenbao” z 7 lutego. Zapowiedź audycji ukazała się w tym samym dzienniku 27 stycznia 1935 r. ↩
22. Zob. „《新女性》侮辱記者”, „Shenbao”, 11 II 1935, s. 12, odnotowane w rozprawie 香消玉殞:民國女星阮玲玉之研究, oraz nagłówek relacji „Shijie ribao” z 18 II 1935 r. Bibliografia rozprawy · Nagłówek relacji. ↩
23. O listach zob. „Ruan Lingyu: The Goddess of Chinese Silent Cinema”, National Museum of Asian Art, oraz omówienie wersji drukowanych z 1935 r. w „Huanqiu Renwu”. Wypowiedź Fei Mu przytacza Wong Ain-ling, „A Woman Who Never Falls”, s. 15. Tekst muzeum · Omówienie listów · Hasło 人言可畏 w słowniku tajwańskiego Ministerstwa Edukacji. ↩
24. Jason McGrath, Chinese Film, rozdz. 1, il. 2a i 2b. O wpływie śmierci Ruan na powodzenie filmu zob. Rea, „New Women”, s. 119. Fotografie u McGratha · Center Stage w Hong Kong Film Archive. ↩
Bonus. Jak reklamowano New Women
To chińska reklama prasowa New Women z kampanii wytwórni Lianhua. Jej nazwę wydrukowano u dołu. Reklama powołuje się na sukces Song of the Fishermen i zapowiada nowy film tego samego reżysera, co wiąże ją z okresem premiery około 1935 roku. Skan nie pozwala ustalić tytułu ani numeru pisma.
Tłumaczenie z chińskiego
Nowa kobieta
Reżyseria: Cai Chusheng. Scenariusz: Sun Shiyi. W rolach głównych: Ruan Lingyu, Zheng Junli i Wang Naidong.
Filozofia życia w nowym społeczeństwie. Wzór kobiety wielkiej epoki.
Nową kobietę cechują młodzieńczy wigor i wezbrany nurt myśli.
Pieśń rybaków wyświetlano bez przerwy przez 84 dni, co było rekordem. W tym filmie jej reżyser, Cai Chusheng, osiąga jeszcze bardziej zdumiewający rezultat!
Nowa kobieta
Przez tysiące lat kobiety trzymano w nieludzkich kajdanach. W ostatnim stuleciu zaczęły powoli wydobywać się z tej niedoli, lecz pod wpływem obyczajów i warunków ekonomicznych wciąż nie mogą obrać normalnej drogi życia.
Nowa kobieta odpowiada właśnie na tę sytuację. To głos wzniesiony w imieniu ludzkości i społeczeństwa. Film pokazuje wzór nowej kobiecej postawy i podważa samobójczy gest, który tylko z pozoru jest nowoczesny. Dlatego pokazuje różne typy kobiet, by na ich tle wydobyć postać nowej kobiety.
Po obejrzeniu Nowej kobiety odczuwa się współczucie i żal na myśl o losie kobiet starego porządku. To tak, jakby komuś, kto przywykł pić przegotowaną wodę, nagle podano kieliszek brandy. Otwiera oczy, pobudza, a w otoczeniu pozbawionym życia daje pociechę i dodaje zdecydowania.
Nie trzeba z góry uciekać się do pochwał. To nowy film Cai Chushenga, reżysera Pieśni rybaków, która pobiła krajowy rekord, ze scenariuszem Sun Shiyiego i Ruan Lingyu w roli głównej. Taki skład nie pozostawia miejsca na wątpliwości.
Wyrwijcie się z klatki domu i wyjdźcie do szerszego społeczeństwa. Stańcie na froncie walki o człowieka i walczcie o kobiety!
Wytwórnia Lianhua. Wielkie widowisko z muzyką i śpiewem.
Objaśnienia
- New Women (新女性, Xin nüxing) – film z 1935 roku. Chiński tytuł dopuszcza zarówno „Nową kobietę”, jak i „Nowe kobiety”.
- Cai Chusheng (蔡楚生) – reżyser New Women i Pieśni rybaków.
- Sun Shiyi (孫師毅) – scenarzysta New Women.
- Ruan Lingyu (阮玲玉) – aktorka, która zagrała pisarkę Wei Ming.
- Zheng Junli (鄭君里) – aktor grający redaktora Yu Haichou.
- Wang Naidong (王乃東) – aktor grający doktora Wanga.
- Pieśń rybaków (漁光曲, Song of the Fishermen) – film Cai Chushenga z 1934 roku. Do jego powodzenia frekwencyjnego odwołuje się reklama.
- Lianhua (聯華公司) – wytwórnia znana również pod angielską nazwą United Photoplay Service, producent obu filmów.
Obsadę i kontekst kampanii potwierdzają katalog China Film Archive oraz materiały projektu Chinese Film Classics.
Bonus 2. Trzy aktorki Lianhua
Kilka słów o Lianhua
Na jednej z plansz firmowego pisma „Yingxi Zazhi” twarze aktorek wpisano w gwiazdy. Podpis zapowiadał marsz Lianhua. Był rok 1931 i wytwórnia chciała, żeby widzowie widzieli w jej gwiazdach osoby, które budują chińskie kino. W swoim programie deklarowała szacunek dla indywidualności wykonawców i zapowiadała, że będzie dbać zarówno o ich talenty, jak i o ich postawę. W ten sposób aktorstwo miało zyskać szacunek publiczności.
Lianhua, w której powstało New Women, należała do największych chińskich wytwórni lat 30. Jej główne studia mieściły się w Szanghaju. Jednym z miejsc, w których publiczność mogła spotkać aktorki poza ekranem, był wydawany od 1933 roku magazyn „Lianhua Huabao”. Na jego łamach zdjęcia z filmów sąsiadowały z portretami gwiazd i wiadomościami z ich życia. Czytelnicy mogli się więc przyjrzeć zarówno bohaterce filmu, jak i kobiecie, która ją zagrała. Rzecz w tym, że wytwórnia miała własne wyobrażenie o tym, jak obie powinny wyglądać. Widać to w historiach Wang Renmei, Chen Yanyan i Li Lili, które trafiły do Lianhua jako nastolatki.1
Wang Renmei
Na okładce „Lianhua Huabao” z 31 grudnia 1933 roku znalazły się dwa portrety wycięte w kształt serc. Przedstawiały Wang Renmei i Jina Yana, którzy właśnie mieli wziąć ślub. Redakcja ogłosiła to jako wielkie wydarzenie dla Lianhua i całego chińskiego kina. Życzyła parze, żeby jej talenty połączyły się również w pracy. Trudno się dziwić temu entuzjazmowi, skoro niedawno można było oglądać ich jako zakochanych w Wild Rose (1932) Suna Yu.
Wang pochodziła z Changsha i jeszcze kilka lat wcześniej zamierzała uczyć matematyki, tak jak jej ojciec. Po śmierci rodziców musiała jednak sama zarabiać na utrzymanie. W 1928 roku przyjechała z bratem do Szanghaju i wstąpiła do zespołu muzyczno-tanecznego Li Jinhuia. Gdy w 1931 roku przejęła go Lianhua, Wang zatańczyła między innymi w Two Stars of the Milky Way. Główna rola w Wild Rose dała jej szansę na pokazanie, co potrafi przed kamerą poza numerem tanecznym. Zagrała żywiołową dziewczynę ze wsi, która zakochuje się w chłopaku z zamożnego szanghajskiego domu. Jej swoboda w grze stała się znakiem rozpoznawczym, a do aktorki przylgnęło przezwisko Dzika Kotka. Jeszcze przed ślubem „Lianhua Huabao” przedstawiało ją jako dziewczynę tyleż przekorną, ile niewinną, z całą energią i bezceremonialnością dziecka.2
Song of the Fishermen (1934) Caia Chushenga grano w szanghajskim kinie Jincheng przez 84 dni z rzędu. Piosenka tytułowa w wykonaniu Wang stała się przebojem, a sam film wyróżniono w następnym roku na festiwalu w Moskwie. Tym większe zaskoczenie budzi to, że Lianhua nie przedłużyła kontraktu z aktorką, która w 1935 roku odeszła ze studia. Wang wspominała, że kierownictwo potraktowało jej małżeństwo jako kres kariery. Według jej relacji studenci, którzy kibicowali tej parze, przyjęli wiadomość z euforią.3
Po entuzjastycznej okładce noworocznej pismo pokazało Wang i Jina razem dwukrotnie w marcu 1934 roku. W obu wypadkach towarzyszyła im trzecia osoba. Zdjęcie podkreślające ich bliskość ukazało się dopiero w 1936 roku, gdy Wang pracowała już poza Lianhua. Wytwórnia miała przy tym miejsce dla mężatek. Lin Chuchu grała u niej choćby matki i żony. W przypadku Dzikiej Kotki sławę zbudowano wokół wizerunku niesfornej dziewczyny, którą widzowie mogli traktować jak młodszą siostrę. Ślub okazał się dobrym tematem na jedną okładkę. Z młodą żoną trudniej było jednak dalej opowiadać tę samą historię.4
Chen Yanyan
Kiedy Sun Yu przyjechał do Pekinu kręcić Memories of the Old Capital (1930), na plan codziennie zaglądała pewna czternastoletnia miłośniczka kina. Chciała występować w filmach i dostała propozycję dołączenia do Lianhua. Pozostawało jeszcze przekonać rodziców. Zgodzili się pod warunkiem, że córka zrezygnuje z używania rodzinnego nazwiska, zachowa dla siebie sprawy domu i nie będzie miała udziału w spadku. Do Szanghaju pojechała z matką. To Li Minwei, jeden z szefów Lianhua, wybrał dla niej pseudonim Chen Yanyan. Pod tym nazwiskiem występowała już przez całą karierę.
Zaczynała od niewielkich ról. Pierwszą główną dostała w Southern Spring (1932) Caia Chushenga, i wkrótce mówiono o niej „Jaskółka z Południa”. Przylgnęło do niej także przezwisko Ptaszek. W następnych latach często grała córki i przyszłe żony, a widzowie oglądali ją w otoczeniu rodziny. „Lianhua Huabao” chętnie pokazywało ją w chińskim stroju. Raz miała na sobie modne qipao, innym razem prostą odzież wiejską. W Song of China (1935) widzowie oglądali ją u boku Lin Chuchu, która grała jej matkę. W każdej z tych odsłon wyglądała jak dziewczyna, którą rodzina chętnie widziałaby przy własnym stole. Lianhua przekonywała w ten sposób, że karierę aktorki można pogodzić z tym, czego oczekiwano od dobrej córki i narzeczonej.5
Wśród przejrzanych przez Anne Kerlan-Stephens okładek „Lianhua Huabao” z lat 1935-1937 Chen pojawiła się osiem razy, czyli mniej więcej na co szóstej. Gdy jeden z wielbicieli chciał do niej napisać, redakcja wyjaśniła, że aktorka mieszka na terenie wytwórni i list należy skierować na adres firmy. W życiu prywatnym Chen związała się z pracującym w studiu operatorem Huangiem Shaofenem. Według relacji przytaczanej przez Kerlan-Stephens przez lata nie mogli sformalizować związku. Badaczka wskazuje na młody wiek Chen i dopuszcza, że kierownictwo obawiało się także wpływu małżeństwa na karierę jednej ze swoich największych gwiazd. Widzowie mogli regularnie oglądać Chen w roli narzeczonej. Własne plany małżeńskie musiała jednak odłożyć.6
Li Lili
Li Lili, podobnie jak Wang, trafiła do Lianhua z zespołu Li Jinhuia i wystąpiła jako tancerka w Two Stars of the Milky Way. Nazywała się wcześniej Qian Zhenzhen. Li Jinhui przyjął ją do zespołu, a z czasem adoptował. W kinie doświadczenie taneczne przydało się jej choćby w filmach Suna Yu. W Sports Queen (1934) zagrała dziewczynę, która trafia do szkoły sportowej i staje się gwiazdą bieżni. Poza planem Li pływała, grała w koszykówkę, a z Wang uczyła się angielskiego. Za kolejnymi rolami szły podwyżki. Według jej wspomnień zaczynała od 50 juanów miesięcznie, a w 1937 roku zarabiała już do 1000. Wypłaty potrafiły przy tym przychodzić z opóźnieniem.7
We wspomnieniach Li można zobaczyć jej zdjęcie przy basenie, w stroju kąpielowym. Redakcja „Lianhua Huabao” wolała podkreślać co innego. Na jednej z fotografii aktorka opiera głowę na rękach i uśmiecha się do obiektywu. Podpis podsuwa czytelnikom żart o tym, że jest zmęczona i zamierza tu zasnąć. W innych numerach zmieniały się stroje, fryzury i pozy, za to redakcja z upodobaniem wracała do jej uśmiechu. Gdy pokazywała wysportowaną Li, robiła to na zdjęciach związanych z filmami. U Suna Yu ruch aktorki sam mógł stać się tematem sceny, choćby kiedy kamera śledziła ją na bieżni.
W Daybreak (1933) uśmiech Li nabiera innego znaczenia. Aktorka gra Lingling, dziewczynę, która przyjeżdża ze wsi do miasta, pracuje w fabryce, pada ofiarą przemocy i trafia do prostytucji. Z czasem uczy się za pomocą stroju i makijażu przeobrażać w elegancką kurtyzanę. Dzięki temu zyskuje wpływ na to, co widzą w niej inni. Kiedy zostaje skazana na śmierć za pomoc krewnemu zaangażowanemu w działalność rewolucyjną, staje przed plutonem egzekucyjnym z uśmiechem. W New Women Wei Ming ma się uśmiechnąć mimo łez, żeby przyjąć klienta. Tutaj uśmiech Lingling można odczytać jako ostatni gest, o którym sama decyduje.8
W The Great Road (1934) Sun Yu obsadził Chen i Li jako przyjaciółki, które próbują uwolnić uwięzionych robotników. Bohaterka Li, ubrana w eleganckie ciemne qipao, odwraca uwagę zdrajcy, podczas gdy bohaterka Chen wypuszcza więźniów. Obie biorą na siebie ryzyko, ale z całej historii żywa wychodzi tylko ta druga. Kerlan-Stephens zwraca uwagę, że postać Chen ma ojca i jest bliska zaręczyn, podczas gdy postać Li jest uchodźczynią bez rodziny. W scenie ratunku Sun Yu robi użytek właśnie z tego, co u Li trudno zamknąć w jednym portrecie. Zdrajca ma uwierzyć w jej zainteresowanie, a widz ma widzieć, z jaką wprawą aktorka je odgrywa.9
Przypisy do bonusu 2
1. Podstawą tekstu jest Anne Kerlan-Stephens, „The Making of Modern Icons: Three Actresses of the Lianhua Film Company”, European Journal of East Asian Studies, t. 6, nr 1 (2007), s. 43–73. O wytwórni i jej prasie zob. s. 49–51 oraz s. 65–66, il. 9. DOI 10.1163/157006107X197664. ↩
2. Kerlan-Stephens, s. 52–54, il. 1 i 2. Pismo z 31 grudnia 1933 r. zapowiadało ślub w noc sylwestrową. Chinese Film Classics datuje małżeństwo na 1934 r. przy opisie Wild Rose. Karta filmu. ↩
3. Kerlan-Stephens, s. 52–54. Autorka przytacza wspomnienia Wang Renmei, Wo de chengming yu buxin, Szanghaj 1985, s. 153 i 155. ↩
4. Kerlan-Stephens, s. 55–56, il. 3a, 3b i 4. ↩
5. Kerlan-Stephens, s. 57–60, il. 5 oraz 6a i 6b. ↩
6. Kerlan-Stephens, s. 58–59. Odpowiedź na list czytelnika przytacza z „Lianhua Huabao” z 16 czerwca 1936 r. ↩
7. Kerlan-Stephens, s. 61–63. Dane o pensji i opóźnieniach pochodzą ze wspomnień Li Lili, Xingyun liushui: Huiyi, zhuinian, yingcun, Pekin 2001. ↩
8. O fotografiach i Daybreak zob. Kerlan-Stephens, s. 62–64, il. 7, 8a i 8b, oraz s. 68–71. Badaczka odwołuje się tu do interpretacji Miriam Hansen, „Fallen Women, Rising Stars, New Horizons: Shanghai Silent Film as Vernacular Modernism”, Film Quarterly, t. 54, nr 1 (2000), s. 10–22. ↩
9. Kerlan-Stephens, s. 66–67, pod tytułem The Road. Film zrealizowano w 1934 r., a premierę miał 1 stycznia 1935 r. Karta The Great Road w Chinese Film Classics. ↩