Film Petera Chana Ho-suna i Hana Shuaia powstał z inspiracji prawdziwymi wydarzeniami, stąd niniejsze omówienie zacznę od przedstawienia historii zabójstwa w zaułku Jiangyuan, na której oparty jest She's Got No Name. W relacjach ze sprawy oskarżona figuruje jako Zhan Zhoushi, czyli żona Zhana z domu Zhou. Angielski tytuł omawianej produkcji zwraca zatem uwagę widza, że kobietę, o której przez kilka lat pisała szanghajska prasa, przedstawiano za pomocą określenia mówiącego o jej małżeństwie, a nie o niej samej. Film ma pokazać, jak Zhan wydobywa się z przypisanej jej roli i zaczyna decydować o własnym losie. To tym lepszy punkt wyjścia, że prawdziwa sprawa od początku dotyczyła tego, komu wolno określać motywy oskarżonej i kto ma prawo wypowiadać się w jej imieniu.
Rankiem 20 marca 1945 roku w domu pod numerem 85 w zaułku Jiangyuan przy ulicy Xinchang w Szanghaju Zhan Zhoushi zabiła śpiącego męża, Zhana Yunyinga, nazywanego Wielkim Zhanem. Użyła kuchennego tasaka, a rozczłonkowane zwłoki schowała do walizki. Według jej zeznań podzieliła ciało na szesnaście części. Wang Xieyang, od którego małżonkowie wynajmowali mieszkanie, dostrzegł ślady krwi i wezwał policję. Jeszcze tego samego dnia aresztowano Zhan, a sprawa błyskawicznie stała się sensacją. Istotnym faktem dla jest to, że Szanghaj pozostawał wówczas pod japońską okupacją, a jego administracja podlegała kolaboracyjnemu rządowi utworzonemu w Nankinie przez Wanga Jingweia w 1940 roku.
Zhan Zhoushi trafiła do Szanghaju jako dziecko przeznaczone na służbę. W wieku dwudziestu jeden lat wyszła za mąż za pracownika lombardu, którego wybrali dla niej opiekunowie. Już po dwóch miesiącach małżeństwa Zhan Yunying związał się z inną kobietą. Z czasem zaczął przegrywać coraz większe sumy pieniędzy w grach hazardowych, a frustracje wyładowywał bijąc żonę. Ponadto utrudniał jej podjęcie pracy, blokując jej jakąkolwiek drogę rozwoju. Zhan próbowała znaleźć zatrudnienie w fabryce papierosów, a później myślała o otwarciu własnego stoiska z jedzeniem. Tasak, którego użyła do zabójstwa, według jej zeznań kupiła z myślą o tym ostatnim przedsięwzięciu. Należy oczywiście podchodzić ostrożnie do zeznań składanych przed sądem, ale sam spór o pracę i dostęp do pieniędzy wiele mówi o jej położeniu. Jej każdy pomysł na wydostanie się z długów wymagał zgody agresywnego człowieka, który za te długi odpowiadał.
W prasie szybko ukształtowały się dwa sposoby opowiadania o morderstwie. Jedni pisali o rozwiązłej i okrutnej żonie, dopatrując się w zbrodni udziału kochanka. Inni zwracali uwagę na wieloletnią przemoc i na to, jak ograniczone możliwości miała kobieta bez niezależnego dochodu. W czerwcu 1945 roku w obronie Zhan wystąpiła pisarka Su Qing, a miesiąc później także poetka Guan Lu. Obie chciały, by sąd wziął pod uwagę to, co działo się w domu małżonków przed zabójstwem. W ten sposób dyskusja o zbrodni stała się również dyskusją o tym, czy lata znęcania się nad żoną stanowiły jakiekolwiek usprawiedliwienie dla oceny jej czynu.
W maju 1945 roku sąd skazał Zhan na śmierć. Po kapitulacji Japonii i upadku reżimu kolaboracyjnego sprawa wróciła do sądu, lecz tym razem działającego już pod władzą rządu narodowego Chin. Ten także orzekł karę śmierci, lecz po dalszych odwołaniach oraz po wydaniu dekretu o ułaskawieniach i złagodzeniu kar z 1947 roku zmieniono wyrok. W 1948 roku Zhan skazano ostatecznie na piętnaście lat więzienia. W latach pięćdziesiątych trafiła do państwowego gospodarstwa w Dafeng w prowincji Jiangsu, gdzie później pracowała w żłobku. W 1959 roku wyszła za mąż za tamtejszego kucharza. Po odbyciu kary pozostała w Dafeng na stałe.
Sprawa znalazła drugie życie w literaturze. W wydanej w 1983 roku noweli Shāfū (The Butcher’s Wife) Li Ang przeniosła jej zasadniczy konflikt na tajwańską wieś. Poprzez losy bohaterki, wydanej za rzeźnika i poddawanej przemocy seksualnej, pisarka podjęła temat cielesnej autonomii i społecznego przyzwolenia na przemoc w małżeństwie. Tseng Chuang-hsiang zekranizował książkę w 1984 roku jako The Woman of Wrath. Powstała też adaptacja dla tajwańskiej telewizji TTV. Po latach sprawą zainteresował się Peter Chan Ho-sun. Źródłem scenariusza jego She’s Got No Name jest Fan’an, nowela Jianga Fenga również inspirowana historią morderstwa oraz jego kontekstów społeczno-politycznych.
Film przez lata jednak zmieniał kształt. Chan zainteresował się scenariuszem już w 2015 roku, a w toku prac rozważał realizację miniserialu. Dziewięć lat później, w 2024 roku, pokazał poza konkursem w Cannes wersję trwającą ok. 150 minut, którą sam uznał później za niepełną wobec tego, co zamierzał opowiedzieć. Po kolejnym montażu materiał podzielono na dwa filmy. Trwająca 96 minut pierwsza część otworzyła 14 czerwca 2025 roku festiwal filmowy w Szanghaju, a tydzień później trafiła do kin w Chinach kontynentalnych. To właśnie tę część tutaj omawiam. Chan zapowiedział wydanie drugiej części na 2026 rok, lecz w momencie pisania tego tekstu – 4 listopada 2026 – nie ma żadnych oficjalnych informacji o nadchodzącej premierze.
W głównych rolach zagrali Zhang Ziyi i Lei Jiayin. Towarzyszą im m.in. Wang Chuanjun, znany też jako Eric Wang, Mei Ting, Zhao Liying i Yang Mi. Wśród głównej obsady wymieniono również Jacksona Yee, choć w tej części widzimy go zaledwie przez około dziesięć minut. Film otrzymał siedem nominacji do Hong Kong Film Awards w 2026 roku. Ubiegał się o nagrody za najlepszy film, reżyserię Chana i Hana, główną rolę kobiecą Zhang, zdjęcia Jake’a Pollocka, montaż Williama Changa Suk-pinga i Zhanga Yibo, kierownictwo artystyczne Sun Li i Lau Man Hunga oraz kostiumy i charakteryzację Dory Ng. Żadna z nominacji nie przyniosła statuetki.
Prywatnie sądzę, że Zhang jak najbardziej zasłużyła na nominację. Także zdjęcia, kostiumy i scenografia należą do mocnych stron filmu. Trudno mi natomiast zrozumieć nominację za najlepszy film, a jeszcze trudniej tę za montaż. Przeskoki między śledztwem, przeszłością Zhan i historiami pozostałych postaci raz po raz wybijają z rytmu, a niektóre z wątków sprawiają wrażenie ledwie rozpoczętych. Rozdzielenie materiału mogło dać bohaterom więcej miejsca, lecz w pierwszej części odczułem przede wszystkim to, że ich historie urywają się w połowie.
Po premierze kinowej podobne zastrzeżenia pojawiały się w chińskiej prasie. Beijing Evening News odnotował, że w pierwszym tygodniu wyświetlania film miał na Douban ocenę 5,9/10, i przytaczał spory o tempo, nagromadzenie gwiazd oraz sposób pokazywania przemocy wobec kobiet. W The Paper pojawiło się życzliwsze odczytanie, w którym los Zhan podporządkowano opowieści o zmianach ustroju i o tym, jak przypadkowo mogą one ocalić jednostkę. Taki zamysł jest faktycznie w filmie widoczny. Tym bardziej szkoda, że skupiając się na schyłku kolaboracyjnego rządu oraz jego aparacie przemocy, twórcy nie potrafili równie przekonująco pokazać przemiany osoby, od której zaczęła się cała historia.
O ile bowiem wierzę, że Chan i Han szczerze chcieli opowiedzieć o krzywdzie kobiet i sprzeciwić się przemocy wobec nich, o tyle uważam, że zupełnie sobie z tym zadaniem nie poradzili. Ciekawe w tym kontekście są wypowiedzi Zhang Ziyi. W Cannes aktorka upomniała się o scenę, w którą włożyła szczególnie dużo pracy i której, jak mówiła, zabrakło w pokazanej wersji, wyrażając w ten sposób swój zawód finalnym produktem. Chan tłumaczył zmiany potrzebami całego filmu oraz ograniczeniem czasu trwania. Pytana przy innej okazji, czy Zhan była dostatecznie silną bohaterką, Zhang odpowiedziała, że taką jej się wydawała, kiedy ją grała; dodała też, że ma nadzieję zagrać w przyszłości silniejszą postać i o większym potencjale symbolicznym, ponownie wskazując na poczucie rozczarowania filmem.
Jej odbiór wiąże się z tym, w jaki sposób She’s Got No Name próbuje wzbudzić sprzeciw wobec przemocy skierowanej w stronę kobiet. Twórcy zdecydowali się pokazywać ją długo i dosadnie, z nadzieją, że widz w pewnym momencie po prostu zacznie współczuć Zhan. Przez znaczną część filmu, stanowi on zatem spektakl okrucieństw, w którym bohaterka jest co chwila bita i poniżana. Dla porównania, gdy policja torturuje mężczyznę, by wymusić na nim fałszywe zeznania, oglądamy go z dalszej perspektywy i znacznie krócej. Natomiast przy torturowaniu Zhan kamera podchodzi bliżej, ujęcia się wydłużają, a akcja zwalnia. Chęć pokazania cierpienia bohaterki jest zrozumiała, ale po pewnym czasie okazuje się jednak, że film zdążył dokładnie (i sadystycznie) pokazać, co można zrobić z jej ciałem, a wciąż ledwie pozwolił jej opowiedzieć, co zrobiło z nią małżeństwo i system społeczny.
Najbardziej jaskrawym przykładem podejścia twórców do znęcania się nad bohaterką jest sekwencja, w której oblaną krwią Zhan zostaje wystawiona przez policjanta na atak wielkiej, dzikiej świni, na dodatek stworzonej za pomocą średnio udanego CGI. Przez kilka minut oglądamy desperackie zmagania kobiety ze zwierzęciem, które niemal ją zabija. Co jednak wiemy po tej scenie, czego nie wiedzieliśmy wcześniej? Okrucieństwo funkcjonariuszy zostało już pokazane wcześniej, zdarzenie nie zmienia też ani niczyjego postępowania, ani kierunku śledztwa. Zostaje tylko sam efektowny atak, zainscenizowany jak kuriozalna atrakcja z blockbustera. Trudno wówczas uniknąć wrażenia, że cierpienie kobiety posłużyło twórcom wyłącznie za pretekst do popisu.
Sceny przemocy potrafią jednak czasem coś w tej opowieści odsłonić. Kiedy prowadzący śledztwo Xue Zhiwu dostrzega w spojrzeniu torturowanej kobiety siebie w roli jej męża, film zestawia ze sobą przemoc domową i państwową, tworząc między nimi pomost i pokazując, że jednej nie ma bez drugiej. Retrospekcje pokazują ponadto, jak niesprawiedliwa była pozycja kobiet względem pozycji mężczyzn. W szerszym kontekście przedstawiono też bezkarność Xuego w aparacie kolaboracyjnego rządu. W rzadkich momentach produkcja potrafi więc pokazać, dlaczego twórcy chcieli opowiedzieć o policji i rodzinie w ramach tej samej historii.
Zhan towarzyszą dwie kobiety. Xilin (Zhao Liying) to feministyczna pisarka i dziennikarka wzorowana na Su Qing, zaś Wang Xumei (Yang Mi) jest fikcyjną współwięźniarką. Obie mają protagonistce pomóc, choć scenariusz wyznacza im dość wąskie funkcje, ledwo zarysowuje ich osobowości, a w dodatku przedstawia je niekonsekwentnie. Xilin publikuje teksty w obronie oskarżonej i z zadziwiającą pewnością oraz trafnością wyjaśnia, czego Zhan pragnie i o co walczy. Skąd bierze się jej rozeznanie i tak dogłębna znajomość charakteru i ideałów protagonistki? Tego film nie wyjaśnia. Dochodzi wręcz do tego, że Zhan sama dowiaduje się z gazety, o co tak naprawdę walczy. Zarazem trudno ocenić, co artykuły Xilin zmieniają w społeczeństwie, skoro spośród postaci, których losy śledzimy, czytają je tylko dwie więźniarki.
Xilin posiada także drugą tożsamość. Gdy zakłada perukę przeobraża się w popularną celebrytkę i obiekt westchnień mężczyzn. Jako autorka jest samodzielną kobietą, wyrażającą przesłanie, że przebudzona kobieta może osiągnąć wszystko, czego chce. Ale nawet ona sama zyskuje posłuch dopiero, kiedy dostosowuje się do patriarchalnego porządku i odpowiada wyobrażeniu o tym, jak atrakcyjna kobieta powinna wyglądać. Jej myśli są raczej tolerowane ze względu na jej urodę niż faktycznie przyjmowane jako część istotnego dyskursu społecznego. Można było zrobić z tego ciekawy wątek o cenie, jaką płaci za dostęp do publiczności. Tymczasem obie wersje Xilin funkcjonują obok siebie, a sprzeczność między jej deklaracjami a sposobem, w jaki zdobywa uwagę, pozostaje właściwie bez komentarza.
Inną kwestią jest sam slogan o możliwościach samodecydowania o sobie przez „przebudzone” kobiety, który jest przez nią promowany i wyrażany także przez film. Co bowiem mogłoby wyniknąć z podobnego przebudzenia dla kobiety w sytuacji Zhan? Nawet gdyby jakimś cudem wywalczyła rozwód, potrzebowałaby środków do życia, a kobiety potrzebowały ówcześnie męskiego gwaranta, aby móc podjąć się pracy. Rozwód dla kobiety pozbawionej zamożnych i chętnych udzielenia pomocy krewnych był ówcześnie równoznaczny ze społecznym samobójstwem. W filmie bariery tego rodzaju są w dużej mierze przemilczane i schowane za powtarzaną myślą, że niezależna kobieta ma przed sobą nieskończenie wiele możliwości. Łatwo to powiedzieć Xilin, która potrafi zarabiać pisaniem i celebryckimi wystąpieniami. W odniesieniu do Zhan i milionów innych biednych kobiet hasło to pozostaje jednak pięknie brzmiącą wydmuszką.
Wang jest nakreślona jeszcze gorzej. Początkowo przypomina twardą, kalkulującą szefową więziennej celi, od której zależy życie pozostałych osadzonych. Po kilku dniach zaczyna niespodziewanie przytulać się do Zhan i okazywać jej czułość, której skąpi kobietom znanym od tygodni albo miesięcy. Ich zbliżenie mogłoby być jednym z ciekawszych wątków filmu, gdyby dano obu postaciom czas na zbudowanie tej relacji. W zaprezentowanej formie Wang służy przede wszystkim do wyrażenia myśli, że w niesprawiedliwym otoczeniu kobieta musi robić wszystko, co może, by przeżyć. Konsekwencje jej losu wpływają z kolei na perspektywę wykonania wyroku na Zhan. Twórcy zastępują w ten sposób część skomplikowanego biegu prawdziwej sprawy sensacyjnym rozwiązaniem.
Najbardziej rozczarowująca jest jednak ostatnia rozprawa sądowa, zaprezentowana w filmie. Jest ona zainscenizowana z powagą należną chwili, wszak bohaterka ma w niej wreszcie zabrać głos we własnej sprawie i zaprezentować swoje „przebudzenie”. Lecz jest ono przeciwieństwem uzyskania świadomości rzeczywistości wokół niej czy nawet swojej wartości. Zhan wypiera się zabójstwa, po czym powtarza hasła z przeczytanych artykułów prasowych. Nie potrafi ich nawet wyrazić własnymi słowami. Jej jedyna linia obrony to odtworzenie sloganów z gazet, których pochodzenia nikt nawet nie rozpoznaje. Jeśli Zhan ma być symbolem kobiety walczącej o swoje prawa, a zabójstwo męża ma być metaforą wyzwolenia się z okowów przemocy i upokarzania, wtedy powinna ona mieć możliwość wyrażenia swojej walki o wolność, pokazania, że w jej czynie nie było niczego nagannego. Zamiast tego neguje, co zrobiła i ukrywa swoje decyzje. Co więcej, zostaje w filmie de facto pozbawiona własnego punktu widzenia i podporządkowana poglądom innych osób. Jeśli film krytykował fakt odebrania głosu prawdziwej Zhan przez szanghajską prasę, dlaczego czyni to samo swojej wersji bohaterki? Jest to podobne podejście do sprzeciwu wobec przemocy, wyrażonego poprzez liczne sceny tejże. Chan za każdym razem popełnia te same błędy, za które krytykuje innych.
Zupełnie inaczej rozłożono akcenty w historii Xue. Komisarz torturuje oskarżoną i innych podejrzanych, przyjmuje łapówki i przekupuje sędziego, by ten orzekł karę śmierci. W ten sposób może uniknąć publicznego przyznania, że źle poprowadził śledztwo. Równocześnie film próbuje go czasem przedstawić jako kogoś moralnie niejednoznacznego. W jednej ze scen oszczędza kobietę, którą miał zabić, a twórcy zdają się sugerować, że jego stosunek do kolaboracji jest bardziej skomplikowany, niż wynikałoby z reszty filmu. Xue otrzymuje bardzo rozbudowany wątek, ale She's Got No Name nigdy nie wyjaśnia dlaczego mielibyśmy się przejmować losem tego zepsutego do szpiku kości człowieka? Po co sugerować jego psychologiczne skomplikowanie w zaledwie trzech scenach i nie przejmować się nimi przez resztę filmu? Nawet jeśli zrobił jeden dobry uczynek – a i tak dokonał go z powodów egoistycznych – to nie czyni go to mniejszym zdrajcą i mordercą. Jakiekolwiek próby uczłowieczenia go są z góry skazane na porażkę i zwyczajnie nieistotne, biorąc pod uwagę, że jego los nie jest ważny ani w kontekście życia Zhan, ani przesłania filmu.
Na koniec produkcji pojawia się seria scen z drugiej części, obiecująca rozwiązanie sprawy morderstwa. Jak się bowiem okazuje jej wyjaśnienie w pierwszym filmie było niepełne, a bohaterka faktycznie mogła mieć pomoc przy zabójstwie. Po dziewięćdziesięciu sześciu minutach odnosi się wtedy wrażenie, że dotychczasowy seans był ledwie prologiem do faktycznego śledztwa. Zresztą już pierwsza część była promowana jako kryminał, przez co rozczarowała i sfrustrowała znaczną część widzów, oferując im coś zupełnie innego. Ostatecznie She's Got No Name jest rzetelnie wykonany w kontekście kadrowania czy muzyki, wydaje się mieć serce po stronie sprawiedliwości, lecz zupełnie nie potrafi wyrazić swoich idei, potykając się o nie przy każdym kroku.
She’s Got No Name
酱园弄·悬案 / Jiàngyuán nòng · Xuán’àn (dosł. Zaułek Jiangyuan: nierozwiązana sprawa)
Tytuł na polskim banerze: Kobieta bez imienia
Reżyseria: Peter Ho-sun Chan, Han Shuai
Scenariusz: Shang Yang, Xue Xiao, Shi Dong, Pan Yiran
Zdjęcia: Jake Pollock
Montaż: William Chang Suk-ping, Zhang Yibo
Muzyka: Yu Fei, Natalie Holt
Kierownictwo artystyczne: Sun Li, Lau Man Hung
Kostiumy i charakteryzacja: Dora Ng
Producent: Peter Ho-sun Chan
Produkcja: m.in. Huanxi Media, We Pictures, China Film Co., Ltd. i Maoyan
Kraj produkcji: Chiny (z udziałem hongkońskiego We Pictures)
Rok: 2025
Czas trwania: 96 min (pierwsza część, wersja kinowa)
Język: mandaryński
Premiera festiwalowa tej wersji: 14.06.2025 (Szanghaj)
Premiera kinowa: 21.06.2025 (Chiny kontynentalne), 17.07.2025 (Hongkong)
Obsada: Zhang Ziyi, Lei Jiayin, Wang Chuanjun, Mei Ting, Zhao Liying, Yang Mi, Jackson Yee i inni.